Andrzej Dębkowski 

Głos z lodu i milczenia

Skłoniły mnie do tej lektury wydarzenia polityczne ostatnich tygodni, które na nowo zwróciły uwagę świata na Grenlandię – miejsce zwykle obecne w medialnych migawkach jako przestrzeń strategiczna, arktyczna, niemal bezludzka. Tymczasem sięgnięcie po „Dolinę Kwiatów” Niviaq Korneliussen uświadamia boleśnie, że pod lodem geopolityki kryje się żywa, przejmująca kultura i literatura, która przez długi czas pozostawała poza naszym polem widzenia.

Literatura grenlandzka wyrasta z tradycji ustnej. Najstarsza twórczość Inuitów to baśnie, legendy oraz pieśni epickie i liryczne, często o charakterze magicznym, animistycznym, głęboko związanym z rytmem natury i surowym arktycznym światem. Przez wieki funkcjonowały one wyłącznie w przekazie ustnym, jako część wspólnotowego doświadczenia, pamięci i rytuału. Dopiero w XIX wieku zaczęto je systematycznie spisywać, m.in. dzięki badaczom i etnografom takim jak H.J. Rink, W. Thalbitzer czy Knud Rasmussen. Ten moment zapisu był jednocześnie momentem przejścia – od kultury oralnej ku literaturze w europejskim sensie tego słowa.

Równolegle Grenlandczycy wchodzili w krąg wpływów europejskich, przede wszystkim duńskich. Działalność misyjna Hansa Egede i jego syna Poula, autora pierwszego słownika i gramatyki języka grenlandzkiego, otworzyła drogę do rozwoju piśmiennictwa, ale też zapoczątkowała długotrwałe, niejednoznaczne relacje kulturowe i polityczne z Danią. Tłumaczono psalmy, sagi staroislandzkie związane z Grenlandią, a później także literaturę skandynawską i europejską. Na początku XX wieku, wraz z powstaniem grenlandzkiego towarzystwa literackiego w Kopenhadze i publikacją powieści Singnagtugaq („Grenlandzki sen”) w 1914 roku, można mówić o narodzinach współczesnej literatury grenlandzkiej.

Przez dekady rozwijała się ona w cieniu kultury duńskiej. Wielu pisarzy było i jest dwujęzycznych, tworząc zarówno po grenlandzku, jak i po duńsku. W ich twórczości powracały tematy historii wyspy – migracji Inuitów, wikińskiej kolonizacji, relacji z Europą – ale też kwestie społeczne, tożsamościowe i polityczne. Literatura stała się przestrzenią negocjowania własnego głosu w sytuacji zależności kulturowej i administracyjnej.

Dziś ten głos brzmi szczególnie wyraźnie. Współczesna literatura grenlandzka, tworzona w języku grenlandzkim, coraz śmielej mówi o doświadczeniu młodego pokolenia: o poczuciu wykluczenia, kryzysie tożsamości, napięciu między tradycją a nowoczesnością, o relacjach z Danią, ale też o bólu, który nie mieści się w statystykach. Niviaq Korneliussen jest jedną z najważniejszych autorek tego nurtu. Jej „Dolina Kwiatów”, nagrodzona Nagrodą Rady Nordyckiej i wydana w Polsce przez Wydawnictwo Czarne, to powieść wstrząsająca – pełna gniewu, czarnego humoru i rozpaczy.

Czytając „Dolinę Kwiatów”, ma się poczucie obcowania z literaturą, która nie tłumaczy się przed czytelnikiem z zewnątrz, lecz mówi z wnętrza społecznego doświadczenia. Korneliussen przejmująco pisze o masowych samobójstwach na Grenlandii, o żałobie i pustce, o cielesności i tożsamości płciowej, o miłości i ucieczce – także ucieczce od samej siebie. „Dolina Kwiatów” nie jest reportażem ani egzotyczną opowieścią z Północy, lecz bezkompromisową powieścią społeczną, która rozsadza stereotyp arktycznej ciszy. To literatura, która zostawia po sobie „puste krzesło przy rodzinnym stole” i niewypowiedzianą ciszę, zbyt ciężką, by ją zignorować.

Po latach czytania książek o Grenlandii wreszcie możemy czytać literaturę grenlandzką. W kontekście współczesnych wydarzeń politycznych nabiera ona dodatkowego znaczenia: przypomina, że Grenlandia to nie tylko terytorium, zasoby i strategiczne położenie, ale przede wszystkim ludzie i ich głosy. Literatura – od dawnych pieśni po powieści Korneliussen – jest jednym z najważniejszych sposobów, by te głosy naprawdę usłyszeć.

Andrzej Dębkowski